The function of the inventory of monuments in the heritage protection system – the informative role or the legal form of protection?
Article Sidebar
Issue Vol. 25 (2026)
-
Twelve Years On: A Key ICOMOS France Event for the Dissemination of the Venice Charter’s Principles
Franca Malservisi1-13
-
A tough interrelation: Architectural conservation theory and electromechanical installations arrangement in late 19th and early 20th century monuments
Dimitrios Zygomalas15-31
-
The function of the inventory of monuments in the heritage protection system – the informative role or the legal form of protection?
Gabriela Gruszczak33-48
-
ICOMOS at 60. Surveying our Philosophical Foundations, and How They Might Be Fixed
Nigel Walter49-65
-
Socialist Realist Heritage in Poland – successes in protection and challenges for the future
Lukasz Mikolaj Sadowski, Aleksandra Sumorok67-83
-
Statement regarding the position of the Association of Art Historians (SHS), submitted to the conference entitled „Principles of the monument protection system – forms of protection, organisation of conservatory services, financing, and the role of stakeholders”, organised by the Polish National Committee of ICOMOS on 1–2 December 2025 in Warsaw
Malgorzata Gwiazdowska85-90
-
Access to cultural heritage and democratic participation
Cecilia Antonini Lanari91-103
-
Ship(s) of Theseus: Authenticiti(es) and Identiti(es) of Biñan's Alberto House(s)
Timothy Augustus Y. Ong, Drew Ashley Paige L. Rabadon105-123
Main Article Content
Authors
Abstract
he aim of this article is to examine the functions of the monuments inventory within the current system of heritage protection and to consider its potential role in a new system of monument protection. The first part outlines the historical development of the inventory, tracing its evolution from a purely informational role to a legal basis for formal decisions concerning activities affecting monuments. The subsequent section identifies and analyses the functions of the respective inventories—the national, voivodeship, and municipal—within the contemporary system of heritage protection. The next part addresses the most significant issues related to the monuments inventory, including the failure by municipalities to establish municipal inventories, dependence of the archaeological heritage protection on the voivodeship inventory, judgment of the Constitutional Tribunal declaring the procedure for including monuments in the municipal inventory unconstitutional, and the difficulties faced by monument owners in determining the scope of protection afforded to their properties. The following section is devoted to the verification of inventories—taking into account the distinct characteristics of architectural and archaeological monuments—as well as to the issues related to the inventorying and documentation of monuments. The article concludes with remarks on the potential role of the inventory in a new system of heritage protection, envisaged as a legal form of monument protection.
Keywords:
Sustainable Development Goals (SDG)
- 9 - Industry, Innovation, Technology and Infrastructure
- 16 - Peace, justice and strong institutions
References
Charytańska, M. (1962). Z działalności Ośrodka Dokumentacji Zabytków: Weryfikacja zabytków architektury i ewidencja miast. Ochrona Zabytków, 57(2), 69–70.
Dziennik Ustaw (1962). Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz.U. 1962, nr 10, poz. 48), https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/ochrona-dobr-kultury-16785284
Dziennik Ustaw (1986). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 listopada 1986 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków i centralnej ewidencji zabytków (Dz.U. 1986, nr 42, poz. 204), https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/zm-rozporzadzenie-w-sprawie-prowadzenia-rejestru-zabytkow-i-centralnej-16792313
Dziennik Ustaw (1999). Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach – tekst jednolity (Dz.U. 1999, nr 98, poz. 1150; 2000, nr 120, poz. 1268; 2002, nr 25, poz. 253; nr 113, poz. 984; 2003, nr 80, poz. 717), https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/1999/1150/text.pdf
Dziennik Ustaw (2000). Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 6 września 2000 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków i centralnej ewidencji dóbr kultury (Dz.U. 2000, nr 86, poz. 965), https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prowadzenie-rejestru-zabytkow-i-centralnej-ewidencji-dobr-kultury-16885511
Dziennik Ustaw (2021). Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem – tekst jednolity (Dz.U. 2021, poz. 56), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210000056
Dziennik Ustaw (2023). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18 (Dz.U. 2023, poz. 951), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230000951
Dziennik Ustaw (2024a). Ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 311), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20030800721
Dziennik Ustaw (2024b). Ustawa z dnia 12 lutego 2009 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie lotnisk użytku publicznego – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 1464), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090420340
Dziennik Ustaw (2024c). Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 278), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20150001777
Dziennik Ustaw (2025a). Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 1292, 1907; 2025, poz. 537, 1168), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20031621568
Dziennik Ustaw (2025b). Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane – tekst jednolity (Dz.U. 2025, poz. 418, 1080, 1535, 1673), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19940890414
Dziennik Ustaw (2026a). Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 1130, 1907, 1940; 2025, poz. 527, 680, 1668, 1847; 2026, poz. 24), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20030800717
Dziennik Ustaw (2026b). Ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym – tekst jednolity (Dz.U. 2025, poz. 1234; 2026, poz. 41), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20030860789
Główny Urząd Statystyczny (2025). Kultura i dziedzictwo narodowe w 2024 r. Warszawa: GUS.
Izdebski, H. (2023). Gminna ewidencja zabytków po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. Samorząd Terytorialny, 7–8, 100–109.
Jakubowski, A. (2023). Co dalej z gminną ewidencją zabytków? Stan po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 roku (sygn. P 12/18). Ochrona Zabytków, 2, 35–47.
Kobyliński, Z. (2015). Kryteria i metody wartościowania dziedzictwa archeologicznego. Aktualny stan dyskusji. In B. Szmygin (Ed.), Systemy wartościowania dziedzictwa. Stan badań i problemy (pp. xx–xx). Lublin: Politechnika Lubelska.
Kurier Konserwatorski (2024a). Instrukcja opracowywania kart ewidencyjnych zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków. Kurier Konserwatorski, 23, 143–152.
Kurier Konserwatorski (2024b). Standardy wykonywania inwentaryzacji zabytku nieruchomego, będącego obiektem budowlanym. Kurier Konserwatorski, 23, 137–142.
Marcinek, R., Myczkowski, Z., & Siwek, A. (2021). Assessment of the effectiveness of preserving the landscape in cultural parks in Poland. Wiadomości Konserwatorskie – Journal of Heritage Conservation, 66, 106–120.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2023). Krajowy Program Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami 2023–2026. Warszawa.
Narodowy Instytut Dziedzictwa. (2011). Instrukcja opracowywania kart ewidencyjnych zabytków nieruchomych niewpisanych do rejestru zabytków. Warszawa: NID.
Prarat, M., & Schaaf, U. (2015). Inwentaryzacja pomiarowo-rysunkowa zabytków architektury drewnianej w procesie konserwatorskim – problemy i propozycja standaryzacji. Budownictwo i Architektura, 14, 99–110.
Sienkiewicz, T. (2025). O potrzebie ustawowego doformalizowania charakteru prawnego wojewódzkiej ewidencji zabytków. Studia Prawnicze KUL, 1, 107–132.
Szałygin, J. (2012). Rejestr i ewidencja zabytków nieruchomych oraz ruchomych w działaniach Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Ochrona Zabytków, 1–2, 117–158.
Szmygin, B. (2019). Pomniki historii – forma ochrony, forma promocji, forma zarządzania? Ochrona Dziedzictwa Kulturowego, 7, 207–218.
Szmygin, B. (2022). Inclusion on the UNESCO World Heritage List as a proposed form of protection in the Polish monument protection system. Wiadomości Konserwatorskie – Journal of Heritage Conservation, 72, 7–19.
Article Details
Abstract views: 8

