Zagrożone dziedzictwo XX w. w Belgradzie (Serbia) Strategie ochrony i konserwacji

14 listopada 2024 r. rząd serbski usunął budynki Sztabu Generalnego i Ministerstwa Obrony w Belgradzie z rejestru zabytków dziedzictwa kulturowego, ignorując silny sprzeciw ekspertów i opinii publicznej. Zignorowano nawet ostrzeżenie dotyczące dziedzictwa wydane przez Międzynarodową Organizację ICOMOS. Decyzja ta stanowi jedno z najbardziej drastycznych działań spośród różnych (nie)legalnych strategii, które celowo prowadzą do niszczenia lub zaniedbywania dziedzictwa architektonicznego XX w. i wywołała badania nad konsekwencjami trendu obserwowanego od burzliwych lat 90. Wyniki badań pokazują, że pomimo podpisania międzynarodowych dokumentów i umów, nowe państwo serbskie nie było przygotowane do ustanowienia systemu właściwego uznawania, ochrony i zarządzania swoim dziedzictwem architektonicznym. Badania nad licznymi przykładami ujawniają różne typowe warunki wstępne i decyzje, które ułatwiają niewłaściwe traktowanie zabytkowych budynków i obszarów miejskich. Dziedzictwo zostało poświęcone w imię zysku, naruszając ramy prawne oraz zasady i koncepcje dziedzictwa kulturowego, a także jego znaczenie społeczne. Naruszenie prawa dotyczącego dóbr kultury grozi całkowitym podważeniem systemu ochrony dziedzictwa kulturowego, co może skutkować utratą znaczącego dziedzictwa narodowego, a to podkreśla pilny charakter tej kwestii.

Wiele tekstów doktrynalnych, w tym konwencja z Faro, która w 2025 r. obchodzi 20-lecie istnienia, wskazuje nam drogę, ale nie jest w stanie ocalić zabytków, zwłaszcza w mniej zamożnych krajach (nawet jeśli istnieją dobrze zorganizowane instytucje i wykwalifikowani specjaliści). Dziedzictwo Belgradu boryka się nie z powszechnym problemem: eksperci pozostają w cieniu rządowych i politycznych programów.