The function of the inventory of monuments in the heritage protection system – the informative role or the legal form of protection?

Gabriela Gruszczak

doi:10.35784/odk.8928

pdf (angielski)

Opublikowane: 2026-06-22

DOI: https://doi.org/10.35784/odk.8928

Numer Nr 25 (2026)

Artykuły

Twelve Years On: A Key ICOMOS France Event for the Dissemination of the Venice Charter’s Principles
Franca Malservisi

1-13
A tough interrelation: Architectural conservation theory and electromechanical installations arrangement in late 19th and early 20th century monuments
Dimitrios Zygomalas

15-31
Rola wykazu zabytków w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego – funkcja informacyjna czy prawna forma ochrony?
Gabriela Gruszczak

33-48
ICOMOS at 60. Surveying our Philosophical Foundations, and How They Might Be Fixed
Nigel Walter

49-65
Socialist Realist Heritage in Poland – successes in protection and challenges for the future
Lukasz Mikolaj Sadowski, Aleksandra Sumorok

67-83
Komunikat dotyczący stanowiska Stowarzyszenia Historyków Sztuki (SHS), zgłoszonego na konferencję pt.: „Założenia systemu ochrony zabytków – formy ochrony, organizacja służb konserwatorskich, finansowanie, rola interesariuszy”, zorganizowaną przez Polski Komitet Narodowy ICOMOS w dniach 1 – 2 grudnia 2025 roku w Warszawie
Malgorzata Gwiazdowska

85-90
Access to cultural heritage and democratic participation
Cecilia Antonini Lanari

91-103
Ship(s) of Theseus: Authenticiti(es) and Identiti(es) of Biñan's Alberto House(s)
Timothy Augustus Y. Ong, Drew Ashley Paige L. Rabadon

105-123

Archiwum

2026

Nr 25
2026-06-22 8

2025

Nr 24
2025-12-22 10
Nr 23
2025-07-17 10

2024

Nr 22
2024-12-31 7
Nr 21
2024-12-31 7
Nr 20
2024-10-04 7
Nr 19
2024-07-11 8

2023

Nr 18
2023-12-30 9
Nr 17
2023-12-16 10
Nr 16
2023-12-01 7
Nr 15
2023-11-30 9

2022

Nr 14
2022-12-31 8
Nr 13
2022-12-31 10

Authors

Gabriela Gruszczak

g.gruszczak@interia.pl

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

https://orcid.org/0000-0002-4521-8762

Abstrakt

Przedmiotem niniejszego artykułu jest analiza funkcji ewidencji zabytków w aktualnym systemie oraz jej potencjalna rola w nowym systemie ochrony zabytków. W pierwszej części przedstawiono jej rozwój w ujęciu historycznym ze szczególnym naciskiem na ewolucję od funkcji informacyjnej do formy ochrony zabytków. Następnie omówiono rolę poszczególnych ewidencji - krajowej, wojewódzkiej i gminnej - w obecnym systemie ochrony zabytków. Kolejny rozdział dotyczy najistotniejszych problemów związanych z ewidencją: nie założenia gminnych ewidencji zabytków, oparcia systemu ochrony zabytków archeologicznych na ewidencji wojewódzkiej, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. oraz nieświadomości opiekunów co do zakresu ochrony ich zabytku wynikającej ze skomplikowania systemu. Następna część poświęcona jest problematyce weryfikacji ewidencji i inwentaryzacji zabytków z uwzględnieniem odrębnego charakteru zabytków architektonicznych i archeologicznych. Artykuł kończy się omówieniem możliwej roli ewidencji w nowym systemie ochrony zabytków jako prawnej formy ochrony.

Słowa kluczowe:

ewidencja zabytków, dokumentacja, dziedzictwo architektoniczne, dziedzictwo archeologiczne, weryfikacja ewidencji

Cele Zrównoważonego Rozwoju (SDG)

Innowacyjność, Przemysł, Infrastruktura
Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje

Bibliografia

Charytańska, M. (1962). Z działalności Ośrodka Dokumentacji Zabytków: Weryfikacja zabytków architektury i ewidencja miast. Ochrona Zabytków, 57(2), 69–70.

Dziennik Ustaw (1962). Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz.U. 1962, nr 10, poz. 48), https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/ochrona-dobr-kultury-16785284

Dziennik Ustaw (1986). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 listopada 1986 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków i centralnej ewidencji zabytków (Dz.U. 1986, nr 42, poz. 204), https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/zm-rozporzadzenie-w-sprawie-prowadzenia-rejestru-zabytkow-i-centralnej-16792313

Dziennik Ustaw (1999). Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach – tekst jednolity (Dz.U. 1999, nr 98, poz. 1150; 2000, nr 120, poz. 1268; 2002, nr 25, poz. 253; nr 113, poz. 984; 2003, nr 80, poz. 717), https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/1999/1150/text.pdf

Dziennik Ustaw (2000). Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 6 września 2000 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków i centralnej ewidencji dóbr kultury (Dz.U. 2000, nr 86, poz. 965), https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prowadzenie-rejestru-zabytkow-i-centralnej-ewidencji-dobr-kultury-16885511

Dziennik Ustaw (2021). Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem – tekst jednolity (Dz.U. 2021, poz. 56), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210000056

Dziennik Ustaw (2023). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18 (Dz.U. 2023, poz. 951), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230000951

Dziennik Ustaw (2024a). Ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 311), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20030800721

Dziennik Ustaw (2024b). Ustawa z dnia 12 lutego 2009 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie lotnisk użytku publicznego – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 1464), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20090420340

Dziennik Ustaw (2024c). Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 278), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20150001777

Dziennik Ustaw (2025a). Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 1292, 1907; 2025, poz. 537, 1168), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20031621568

Dziennik Ustaw (2025b). Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane – tekst jednolity (Dz.U. 2025, poz. 418, 1080, 1535, 1673), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19940890414

Dziennik Ustaw (2026a). Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym – tekst jednolity (Dz.U. 2024, poz. 1130, 1907, 1940; 2025, poz. 527, 680, 1668, 1847; 2026, poz. 24), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20030800717

Dziennik Ustaw (2026b). Ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym – tekst jednolity (Dz.U. 2025, poz. 1234; 2026, poz. 41), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20030860789

Główny Urząd Statystyczny (2025). Kultura i dziedzictwo narodowe w 2024 r. Warszawa: GUS.

Izdebski, H. (2023). Gminna ewidencja zabytków po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. Samorząd Terytorialny, 7–8, 100–109.

Jakubowski, A. (2023). Co dalej z gminną ewidencją zabytków? Stan po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 roku (sygn. P 12/18). Ochrona Zabytków, 2, 35–47.

Kobyliński, Z. (2015). Kryteria i metody wartościowania dziedzictwa archeologicznego. Aktualny stan dyskusji. In B. Szmygin (Ed.), Systemy wartościowania dziedzictwa. Stan badań i problemy (pp. xx–xx). Lublin: Politechnika Lubelska.

Kurier Konserwatorski (2024a). Instrukcja opracowywania kart ewidencyjnych zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków. Kurier Konserwatorski, 23, 143–152.

Kurier Konserwatorski (2024b). Standardy wykonywania inwentaryzacji zabytku nieruchomego, będącego obiektem budowlanym. Kurier Konserwatorski, 23, 137–142.

Marcinek, R., Myczkowski, Z., & Siwek, A. (2021). Assessment of the effectiveness of preserving the landscape in cultural parks in Poland. Wiadomości Konserwatorskie – Journal of Heritage Conservation, 66, 106–120.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2023). Krajowy Program Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami 2023–2026. Warszawa.

Narodowy Instytut Dziedzictwa. (2011). Instrukcja opracowywania kart ewidencyjnych zabytków nieruchomych niewpisanych do rejestru zabytków. Warszawa: NID.

Prarat, M., & Schaaf, U. (2015). Inwentaryzacja pomiarowo-rysunkowa zabytków architektury drewnianej w procesie konserwatorskim – problemy i propozycja standaryzacji. Budownictwo i Architektura, 14, 99–110.

Sienkiewicz, T. (2025). O potrzebie ustawowego doformalizowania charakteru prawnego wojewódzkiej ewidencji zabytków. Studia Prawnicze KUL, 1, 107–132.

Szałygin, J. (2012). Rejestr i ewidencja zabytków nieruchomych oraz ruchomych w działaniach Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Ochrona Zabytków, 1–2, 117–158.

Szmygin, B. (2019). Pomniki historii – forma ochrony, forma promocji, forma zarządzania? Ochrona Dziedzictwa Kulturowego, 7, 207–218.

Szmygin, B. (2022). Inclusion on the UNESCO World Heritage List as a proposed form of protection in the Polish monument protection system. Wiadomości Konserwatorskie – Journal of Heritage Conservation, 72, 7–19.

Rola wykazu zabytków w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego – funkcja informacyjna czy prawna forma ochrony? (2026). Ochrona Dziedzictwa Kulturowego, 25, 33-48. https://doi.org/10.35784/odk.8928

##plugins.themes.bootstrap3.article.sidebar##