Pomniki historii stanowią prestiżowe wyróżnienie dla obiektów o szczególnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego. W Gdańsku znajduje się pięć takich obiektów, którymi zarządzanie, pomimo formalnego statusu, wciąż napotyka różne trudności wynikające z rozdrobnionej struktury własności, fragmentarycznych planów miejscowych oraz braku narzędzi prawnych i spójnej polityki miasta. Przykład Gdańska pokazuje, że samo uznanie obiektu za pomnik historii nie zapewnia automatycznie skutecznej ochrony dziedzictwa. Taka ochrona wymaga skoordynowania działań wszystkich właścicieli, które doprowadziłoby do utworzenia wspólnej polityki zarządzania pomnikami historii na poziomie lokalnym, w taki sposób, by zapewnić trwałość i spójność dziedzictwa kulturowego na terenie miasta.
Bibliografia
Ustawy i akty prawne:
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Dostęp: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20031621568/O/D20031568.pdf (10.07.2025).
Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii. Dostęp: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WMP19940500415/O/M19940415.pdf (10.07.2025).
Rozporządzenie Prezydenta RP z 22 sierpnia 2003 r. Dostęp: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20031481448/O/D20031448.pdf (10.07.2025).
Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 10 grudnia 2018 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Gdańsk – Stocznia Gdańska, miejsce narodzin Solidarności”. Dostęp: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180002506/O/D20182506.pdf.
Uchwała Nr LIII/1507/10 Rady Miasta Gdańska z 2010 r. dotycząca miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla Wyspy Spichrzów w rejonie ulic Stągiewnej i Chmielnej.
Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego, Uchwała nr VIII/114/24 Rady Miasta Gdańska z dnia 24 października 2024 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami Miasta Gdańska na lata 2024–2027.
Zarządzenie Nr 10 Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku z dnia 6 maja 2013 r. w sprawie ustanowienia planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Twierdza Wisłoujście PLH220030.
Książki i monografie:
Szmygin, B. (2016). Światowe Dziedzictwo kultury UNESCO – charakterystyka, metodologia, zarządzanie. Polski Komitet Narodowy ICOMOS, Lublin University of Technology, s. 251–258.
Piwek, A. (2006). Architektura kościoła pocysterskiego w Oliwie od XII do XX wieku. Świątynia zakonna białych mnichów. Pelplin.
Piwek, A. (1986). Katedra Oliwska, jej przeszłość i współczesność. Studia Gdańskie, VI, 61.
Springer, F. (2024). Szara godzina. Czas na nową architekturę. Wydawnictwo Karakter, Kraków, s. 123–131.
Stavorinus, G. (1990). Die Geschichte der Königlichen / Kaiserlichen Werft Danzig 1844–1918. Böhlau, Köln; Wien.
Raport na temat funkcjonowania systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce po roku 1989, red. Purchla, J. (2008). Kraków.
Artykuły naukowe i rozdziały w publikacjach zbiorowych:
Dobosz, P. (1997). Prawne aspekty ochrony funkcji zabytków nieruchomych. Ochrona Zabytków, 50(1), 1–11.
Lewicki, J. (2016). O początkach klasyfikacji zabytków. O wadach i zaletach polskich systemów wartościowania zabytków. Ochrona Dziedzictwa Kulturowego, 2, 95–100.
Dąbrowski, J. (2019). Pomniki historii – spojrzenie krytyczne. Ochrona Dziedzictwa Kulturowego, (7), 41–50. https://doi.org/10.35784/odk.5
Kowalski, W., & Zalasińska, K. (2011). Prawo ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce – próba oceny i wnioski. W: Szmygin, B. (red.), Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Polski Komitet Narodowy ICOMOS, Lublin University of Technology, s. 20.
Samól, P. (2012). Nienasycenie w architekturze – pragmatyczne i ideologiczne przyczyny wznoszenia drapaczy chmur na przykładzie Gdańska. W: Kraska, M., Gumowska, A., & Wróbel, J. (red.), Między nieobecnością a nadmiarem. O niedopowiedzeniu i nienasyceniu we współczesnej kulturze. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 239–247.
Samól, W., et al. (2023). Where the Second World War in Europe Broke Out: The Landscape History of Westerplatte, Gdańsk/Danzig. Land, 12(3), 596.
Krośnicka, K., & Wawrzyńska, A. (2023). How the Depths of the Danish Straits Shape Gdańsk's Port and City Spatial Development. Urban Planning, 8(3), 349–352. https://doi.org/10.17645/up.v8i3.6832
Raporty:
ICOMOS report for the World Heritage Committee 44th extended session, Fuzhou (China) (2021). Dostęp: https://whc.unesco.org/document/187993, s. 55–71.
Źródła online:
Biuro Rozwoju Gdańska. Miejscowe Plany Zagospodarowania Przestrzennego. Dostęp: https://www.brg.gda.pl/planowanie-przestrzenne/miejscowe-plany (23.07.2025).
Majewski, J. S. (2023). Gdańsk – miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku. Dostęp: https://spotkaniazzabytkami.pl/gdansk-zabytkowa-czesc-miasta-w-obrebie-xvii-wiecznych-fortyfikacji (25.07.2025).
Karendys, E. (2025). Nie będzie kontrowersyjnego projektu na Starym Mieście w Gdańsku. Nowa koncepcja Moderny. Dostęp: https://www.architekturaibiznes.pl/nie-bedzie-kontrowersyjnego-projekt-na-starym-miescie-w-gdansku.-za-nowa-koncepcje-odpowiada-rayss-group,40342.html?srsltid=AfmBOoqnuifjggreqASCmQRaIJxXYR_Mo2y-uljIFMGN0jPmFr3SXh1Y (20.09.2025).
Snyder, T. (2016). Poland vs. History. The New York Review. Dostęp: https://www.nybooks.com/online/2016/05/03/poland-vs-history-museum-gdansk.
100 pomników historii na stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości. Dostęp: https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/andrzej-duda/aktualnosci/wydarzenia/100-pomnikow-historii-na-stulecie-odzyskania-przez-polske-niepodleglosci-pleng,1185 (15.07.2025).
Granty i projekty badawcze:
Grant OPUS 28 „Budowa Twierdzy Wisłoujście (XV–XVII w.) i jej europejskie wzorce”, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki, kontrakt nr UMO-2024/55/B/HS2/02609.
Inne
Lorens, P. (2000). Grozi nam prowincjonalizm. Gazeta Wyborcza, 27.04.2000.